KOKALEKUA ETA TOPOGRAFIA
Toloñoko mendilerroaren hegoaldeko isurian eta Ebro ibaiaren artean dago Bastida hiribildua, Arabako hegoaldean. Arabako Errioxako Kuadrillakoa da.
Komunikabide nagusia A-124 errepidea ("Arabako Errioxako bidea") du, Armiñonen N-I errepidearekin gurutzatzen den puntutik Logroñoraino. Era berean, Bilbo eta Zaragoza batzen dituen A-68 autobidearekin lotzen da Harotik. Hurbil dauden herriguneen artean, aipagarriak ditugu Haro eta Guardia. Lehenengoa, garrantziagatik eta hurbiltasunagatik, eta bigarrena, Kuadrillako hiriburu delako.
Bastidako hirigune zaharra Mota muinoaren hegoaldeko eta mendebaldeko hegaletan dago. Han zegoen, hain zuzen, hiribilduko lehenengo gune gotortua, gazteluaren inguruan. Gaur egun Kristo Santuaren ermita dago han. Gero, gune horiek zabalduz joan ziren, eta muinoaren oineko lautada okupatu zuten, beti hegoalderantz eta mendebalderantz, Armiñon eta Logroño batzen dituen errepidearen norabidean.
    BILAKAERA HISTORIKOA ETA HIRI EGITURA

HISTORIA		  
Hiribildua, bere kokaguneagatik, gune militar garrantzitsua izan zen Erdi Aroan. Ez da Bastidaren fundazioaren gaineko dokumentu idatzirik gordetzen. Ziurrenez, XII. mendean sortuko zen, eskualdean diren defentsarako beste herrialde batzuen antzera. Nafarroako Koroarena izan zen, XIII. mendearen hasiera bitarte.
Gaztelako Alfontso VIII.aren aurka borroka gogorra izan zen, Nafarroako Erreinua Gaztelaren zabalkundearen aurka defendatzearren. Hala, Nafarroako Sonsierran gotorleku lerroa sortu zuten, eta hor sartzen ziren Labrazako, Laguardiako, Done Bikendi Haranako, Labastidako, Buradongo, Trebiñoko… gazteluak.
1242ko martxoaren 20an, Gaztelako Fernando III.ak Bastidako forua berretsi zuen. Nafarroako Antso Erregeren garaitik zuen Trebiño ere aipatzen zen. Gaztelako hurrengo erregeek ere berretsi zuten foru hori.
1370ean, Gaztelako Henrike II.ak bere zerbitzuburu Diego Gomez Sarmientori eman zion hiribildua, eta Bastida jaurerri bihurtu zen. Historian, bi familia izan dira jaurerri horren jabe, Sarmientotarrak eta Silvatarrak, hurrenez hurren, Gatzagako konde eta kondesak eta Hijarko duke eta dukesak.
XVIII. mendearen hasiera oparoa izan zen, baina mendearen amaieran Bastidako ekonomia beherantz hasi zen, eta hala jarraitu zuen XIX. mende osoan. Bastidako komunikazio azpiegitura hobetzeko saiakeretatik, bat ere ez zen gauzatu, trena izan ezik. Harotik, Miranda de Ebro eta Zaragoza lotzen ditu.
Bastida indartzeko azken bultzada 60. hamarkadaz geroztik gertatu zen, bigarren bizitokiak ugaldu zirenean.
HIRI GARAPENA  
Gaur egun geratzen diren hondarretatik, ezin da zehaztu hiri trazatua, beste hiribildu gotortu batzuetan bezalatsu, foru plan edo aginduren bati jarraikiz egin ote zen. Edonola ere, hiri bilbea sinpleagoa da: lerrokadura soila errepidearen alboan, malda ekialdetik mendebaldera zeharkatzen duen kalea.
XI. eta XIII. mendeen bitartean, gailurrean gaztelua (gaur egun, Kristo Santuaren ermita) zuen gainalde batean zegoen gotorlekua zen. Hegoaldeko hegalean Mota errebala, lehenengo, eta Olmo errebala, gero, sortu ziren. Bi auzoak Olmo plazan batzen ziren. Hiruki itxurakoa zen plaza, arkitektura ezaugarri berezirik gabea. espazio librea izan bide zen, merkaturako, bileretarako eta biztanleria burgesaren jokoetarako egokia. Olmo plazaren mendebaldeko muturra judutarrena zen. Garrantzia izan zuen 1492an judutarrak bota zituzten arten. Ordutik, hutsik geratu zen, eta desagertu egin ziren hondarrak.
XVI. mendean, Gaztelak Nafarroa konkistatu eta gero, hiribilduak izaera militarra izateari utzi zion, eta beheragoko aldeetan zabaltzen hasi zen. Olmo eta Mota auzoen gainbehera hasi zen; diru gutxien zuten taldeak hasi ziren han bizitzen. Plaza eta Kale Nagusia sortu ziren, eta lehenengo zabalgunea eratu zen.
XVII. mendearen hasieran, eliza inauguratu zen. Loraldia hasi zen Bastidan: XVII. eta XVIII. mendeetan, Larrazuria eta Frontin kaleek eta Kale Nagusiak osatzen zuten ardatzaren inguruan zabaldu zen hiria. Eraikin barroko armarridunak egin ziren, kaleak zolatu ziren, urez hornitzeko obrak egin ziren… 1711n Plaza Nagusia handitu zuten, eta gaur egun duen itxura eman zioten. Larrazuriako arkua egin zuten, eta udaletxea eraikitzen hasi ziren. Era berean, degradazioak jarraitu zuen.
Bastidako hiri ehunaren hurrengo aldaketa handia XX. mendekoa da. Izan ere, 60.eko hamarkadatik aurrera, bigarren bizitokitarako etxebizitzekin, hiria hegoalderantz hasi zen, eta oraindik ere hazten ari da.
Horrenbestez, hiru alderdi bereizten ditugu Bastidako hirigune historikoan:
goialdea, Erdi Aroan sortua, Mota eta Olmo auzoek osatua;
Errenazimenduko lehenengo zabalgunea, hiriak gotorleku izateari utzi zionean sortu zen, XVI. mendean;
alderdi barrokoa, Larrazuria eta Frontin kaleek eta Kale Nagusiak eratutako ardatzaren inguruan antolatua; XVII. eta XVIII. mendeetan garatu zen, Bastidaren loraldian.
ERAIKIN MOTAK  
Bastidako garapen fase bakoitzari eraikin mota bat dagokio:
Erdi Aroko herri etxea, 3-4 metroko fatxada eta 5 eta 10 metro bitarteko hondoa zituen. Lurraren malda gogorrera egokitzen dira. Beheko kaletik behe solairurako sarbidea dute, eta atzealdeko fatxadatik bigarren solairura edo lastategira.
Erdi Aroko burgesen etxea, lur sail baten gainean egina; 8-12 metroko fatxada eta gehienez 40 metroko hondoa zituen. Eskailera zela kausa, etxearen banaketa aneka itxurakoa zen.
Jauretxe barrokoa, lur sail exentuen gainean edo mehelinen artean. Hargintzako fabrikak eta Errioxako estilo barrokoa.
     APARTEKO ELEMENTUAK
 

Kristo Santuaren ermita: Gotorleku zaharraren gainean eraiki zuten. Harresien gainean bermatzen da, eta akropoli itxura ematen diote.
Garai erromanikoa eta gotikoa bereizten dira eraikuntzan. Tenplu erromaniko zaharra egungo ojiba hasten den tokirainokoa zen. Absidea galdu egin da. Hasieran gotortua izan zela erakusten digu eraikinak. Zati horretan, portada nabarmentzen da, XI. mendekoa edo XII. mendearen hasierakoa.
Zati gotikoak, kanpoaldean, bi leiho ditu, iparraldeko eta hegoaldeko fatxadetan; eta barrualdean, izar itxurako nerbioarekiko ojiba bobeda.
Poligono itxurako sakristia du, esfera erdiaren itxurako kupulaz estalia.
Sarrerako arrapala 1749koa da; balaustrada, aldiz, askoz berriagoa da, hots, 1917koa.

Jasokundeko parrokia eliza: Hiru zati bereizten dira, eraikuntzako aldien araberakoak.
Erdiko gorputza XVI. mendekoa da: bost hormarteko nabe bakarra du, luzeran, 51,50 m, zabaleran 16,60 m eta altueran 19,80 m dena. Alboko sarreraren gaineko portada estilo errenazentistakoa da.
Sakristia berria, estilo barrokokoa, XVIII. mendean egin zen. Oktogono itxurako oinplanoa du, bi altuerakoa.
Kanpandorrea, altueran 52 m-koa, eraikinaren beste aldean dago, eta sakristia baino geroagokoa da. Biek oktogono itxurako oinplanoa izan arren, ez dira estilo berekoak.
Zaharberritzeke dago, bereziki sakristia. Duela gutxi kendu dituzte gainean zituen landareak, baina ordurako, harresiak kaltetuta zeuden.

Udaletxea: Eraikin barrokoa da, exentua, eta oinplanoak laukizuzen itxura du. Bi solairu ditu, plataforma artifizial baten gainean. 1732an hasi zuten.
Fatxada nagusiak hiru arkuko bi gorputz ditu, eta Paz plazara ematen duen arkupea. Lehen pilotalekua zuen.
 itzuli  gora